Historia kamienicy przy ulicy Edmunda Bałuki 12 sięga końca XIX wieku, kiedy Szczecin, noszący wówczas nazwę Stettin, przeżywał jeden z najintensywniejszych okresów rozwoju urbanistycznego. Budynek powstał jako elegancka kamienica mieszkalno-usługowa, przeznaczona dla zamożniejszych mieszkańców dynamicznie rozwijającego się miasta.
Co szczególnie interesujące, zachowały się informacje o pierwszym właścicielu nieruchomości, autorze projektu, przebiegu budowy, a nawet dokładnej dacie dopuszczenia budynku do użytkowania. Dokumentuje je Narodowy Instytut Dziedzictwa.
1. Narodziny prestiżowej dzielnicy – lata 1873–1893
Przełomowym momentem w historii Szczecina był rok 1873, kiedy rozpoczęto likwidację ograniczeń wynikających z funkcjonowania miasta jako twierdzy. Umożliwiło to ekspansję zabudowy na tereny dawnych fortyfikacji i ich przedpola.
W nowych dzielnicach powstawały szerokie ulice, reprezentacyjne place i kwartały eleganckich kamienic. Układ urbanistyczny oparto na charakterystycznym systemie promienistych ulic, gwiaździstych placów i trójkątnych bloków zabudowy.
Skrzyżowanie dzisiejszych ulic Bałuki i Śląskiej, dawniej Bismarckstraße i König-Albert-Straße, stało się częścią tej nowoczesnej koncepcji miasta. W sąsiedztwie wznoszono okazałe domy czynszowe, których architektura odzwierciedlała zamożność i aspiracje rozwijającego się Szczecina.
2. Gustav Brandenburg i powstanie kamienicy – 1893–1894
25 czerwca 1894 roku – oficjalne dopuszczenie kamienicy do użytkowania
Pierwszym udokumentowanym właścicielem posesji był Gustav Brandenburg, rentier, który w styczniu 1893 roku wystąpił do miejskiego urzędu nadzoru budowlanego z wnioskiem o pozwolenie na budowę kamienicy mieszkalno-usługowej.
Projekt budynku podpisał szczeciński architekt i mistrz budowlany W. Trost.
Budowa przebiegała stosunkowo szybko. Już 17 lipca 1893 roku Brandenburg wystąpił o odbiór stanu surowego. Podczas kolejnych miesięcy wprowadzano jeszcze niewielkie zmiany w układzie wnętrz, dostosowując obiekt do potrzeb przyszłych użytkowników.
16 czerwca 1894 roku przeprowadzono kontrolę końcową, podczas której wskazano usterki wymagające usunięcia. Ostatecznie 25 czerwca 1894 roku kamienica została dopuszczona do użytkowania.
To właśnie tę datę można uznać za symboliczny początek historii budynku przy dzisiejszej ulicy Bałuki 12.
3. Architektura luksusu końca XIX wieku
Kamienicę zaprojektowano w stylu eklektycznym, z wyraźnymi nawiązaniami do baroku. Jej charakterystyczna narożna sylweta, wieżyczka, wykusze, bogate obramienia okienne i dekoracje sztukatorskie tworzyły reprezentacyjny charakter budynku.
O wysokim standardzie świadczyły również rozwiązania techniczne, które pod koniec XIX wieku nie były jeszcze powszechne w zwykłych domach czynszowych.
Na parterze mieściły się sklepy i lokale handlowe, natomiast wyższe kondygnacje przeznaczono na komfortowe mieszkania. Wyposażono je w instalację wodociągową i kanalizacyjną, a łazienki posiadały wanny i muszle klozetowe.
Pierwotnie dach był kryty łupkiem, a jego krawędź ozdabiała efektowna, kuta metalowa krata przeciwśniegowa. W budynku zachowały się także historyczne elementy wystroju, w tym detale sieni przejazdowej i fragmenty posadzki z lastryka z dekoracyjną mozaiką.
4. Ludzie, handel i życie codzienne – do 1945 roku
Kamienica nie była wyłącznie miejscem zamieszkania. Od początku łączyła funkcję reprezentacyjnego domu czynszowego z działalnością handlową i usługową.
W dokumentach dotyczących historii posesji pojawia się kolejny właściciel – Heymann Cohn, kupiec, który według informacji opublikowanych przez miasto był właścicielem budynku od 1937 roku.
Przed II wojną światową na parterze działały między innymi:
- Zakład fotograficzny Artura Herzberga – jedno z udokumentowanych przedsięwzięć usługowych związanych z kamienicą.
- Gospoda Rismarca – lokal gastronomiczny, który stanowił element codziennego życia tej części miasta.
W tym okresie kamienica funkcjonowała jako część reprezentacyjnej, wielkomiejskiej zabudowy Szczecina. Do 1945 roku jej wygląd zewnętrzny i wewnętrzny pozostawał w dużej mierze zgodny z pierwotnym projektem.
Źródła:
https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-258436